معرفي جمهوری آذربایجان 

نام رسمی کشور آذربایجان جمهوری آذربایجان (به آذربایجانی: Azərbaycan Respublikası) و پایتخت آن باکو است. جمهوری آذربایجان در منطقه جغرافیایی قفقاز و در گذرگاه اروپا و آسیای جنوب غربی و در جوار دریای خزر قرار گرفته است.

نام رسمی	جمهوری آذربایجان (Republic of Azerbaijan )
عضو	سازمان ملل متحد ، کنفرانس امنیت و همکاری در اروپا
مساحت	86600 کیلومتر مربع
خط ساحلی	خط ساحلی ندارد
مختصات جغرافیایی	40 درجه و30 دقیقه شمالی و 47 درجه و 30 دقیقه شرقی
جمعیت	در سال ۲۰۰۲، ۸۱۶۷۰۰۰ نفر( هشتاد و ششمین کشور از نظر جمعیت )
پایتخت	باکو
شهرهای عمده	سومقاییت ، مینگه چویر
زبان	آذری ( 89%) ،روسی (3 % )،ارمنی (2 %)، سایر زبانها (6%)
مذهب	۹۳٫۴ درصد مسلمان و 1و1 درصد ارتدکس
امید طول عمر	71 سال
واحد پول	منات آذربایجان

نوع حکومت جمهوری آذربایجان جمهوری پارلمانی چند حزبی با یک مجلس قانونگذاری است. جمهوری آذربایجان سکولار است و از سال ۲۰۰۱ به عضویت شورای اروپا در آمده است.ولی به دلیل عدم وجود نهادهای دموکراتیک این جمهوری تازه استقلال یافته، هم چنان از میراثهای ساختار استبدادی اتحاد جماهیر شوروی رنج می‌برد. اکثریت جمعیت جمهوری آذربایجان مسلمان شیعه هستند. ۸۹٪ جمعیت آن ترک ‌زبان هستند. در کنار زبان ترکی آذربایجانی (زبان رسمی) زبانهای روسی، ارمنی، کردی ،تالشی، عبری و لزگی نیز صحبت می‌شود.

جغرافیا

جمهورى آذربايجان در شرق منطقه قفقاز در كنار ساحل غربى درياى خزر واقع شده و در جنوب با جمهورى اسلامى ايران، در غرب با جمهوريهاى ارمنستان و تركيه، در شمال غربى با جمهورى گرجستان و در شمال با جمهورى خود مختار داغستان (بخشى از فدراسيون روسيه) هم مرز است كل مساحت اين جمهورى در حدود 16600 كيلومتر مربع مى باشد.

جمهورى آذربايجان به دليل واقع شدن در منطقه زير استوايى داراى انواع آب و هوا از زير استوايى خشك و مرطوب تا آب و هواى كوهستانى است.

جمهورى آذربايجان از جمله كشورهاى تازه استقلال يافته جماهير شوروى سابق مى باشد كه ودر سال 1991 رسماً استقلال نموده است و جمعيت اين جمهورى نزديك به 5/7 ميليون نفر است اكثريت نژادى در اين جمهورى از آن آذرى هاست ولى اقليتهاى نژادى ديگر از جمله روسها، ارامنه، لزگيا، آوارها، اكراينيها، تاتارها، يهوديان، تالش ها،تركها، گرجيها، كردها و اودينها در اين جمهورى زندگى مى كنند. به علاوه 75 درصد جمعيت منطقه قره باغ كوهستانى را ارامنه تشكيل مى دهند.

جمهورى آذربايجان بيش از 65 شهر و 130 شهرك دارد و شامل جمهورى خود مختار نخجوان با مساحت 5500 كيلومتر مربع و جمعيت 295000 نفر، و ايالت خود مختار قره باغ كوهستانى با مساحت 4400 كيلومتر مربع و جمعيت 188000 نفر است.

شهرهاى على بابراملى، لنكران، آستارا، ماساللى، بيله سوار، شاماخى، شكى، جليل آباد، سليمان، صابر آباد، فضولى، ايمبشلى، قبادلى، قبا، قاضى محمد، گوى چاى، يولاخ و نفت چالا از شهرهاى مهم اين جمهورى به شمار مى آيند.

باكو پايتخت اين كشور تقريباً 2 ميليون نفر جمعيت دارد و در جنوب غربى شبه جزيره آبشوران و كنار درياى خزر واقع شده است. در خصوص وجه تسميه با كو گفته شده كه از كلمه فارسى باكوبه گرفته شده است چرا كه در اين شهر بادهاى شديدى هميشه در حال وزيدن است. باكو از لحاظ صنعت نفت پيشرفت قابل ملاحظه اى داشته است تا جايى كه برجها و دكلهاى چاه كنى نفت، شهر را احاطه كرده اند. باكو يكى از جذاب ترين و شلوغ ترين بنادر در كل جماهير شوروى سابق بوده و از صادرات كالاهاى حياتى و مهم آن چون نفت، چوب، غله و پنبه هنوز هم در ان جريان دارد.

از ديگر شهرهاى بزرگ اين جمهورى، شهر بندرى سومگانيت است، كه در ساحل درياى خزر در شمال باكو با جمعيتى حدود 234000 نفر واقع شده است. سومگائيت در 35 كيلومترى شمال غربى باكو در حال حاضر مركز صنايع آهن، فولاد و پتروشيمى است.
منطقه لنكران در جنوب آذربايجان داراى جنگلهاى انبوه كاج و محصولات آب و هوايى گرم چون چاى، برنج، انگور، تنباكو و ... مى باشد اين منطقه يكى از بزرگترين توليد كنندگان سبزيجات بهاره و زمستانى در كل اتحاد جماهير شوروى بود. منطقه شيروان از نظر صنعت و كشاورزى يكى از مناطق توسعه يافته آذربايجان است كه در دشتهاى شيروان واقع گرديده است. ايستگاه هيدرو الكتريك مينگه چوير در اين منطقه قرار دارد. اين ناحيه داراى محصولات كشاورزى از جمله كتان، انگور و ميوه است.

منطقه و قزاق در مركز ماوراى قفقاز قرار دارد. اين منطقه داراى اوضاع مساعدى براى زندگى و كشاورزى است. بسيارى از جاده ها و مسيرهاى تجارى از اين منطقه مى گذرد. اين منطقه يك مركز صنعتى مهم در صنايع غذايى، مهندسى و شيميايى است.

تقسیمات كشوری جمهوری آذربایجان

تقسیمات كشوری جمهوری آذربایجان به این صورت است كه كشور به 59 بخش، 11 شهر و 1 جمهوری خودمختار تقسیم شده است.
جستار وابسته: فهرست شهرهای جمهوری آذربایجان

شهرهای مهم

• باکو پایتخت با ۱۹۰۰۰۰۰ نفر جمعیت بزرکترین شهر کشور
• گنجه جمعیت ۳۰۰۰۰۰
• آستارای جمهوری آذربایجان
• اردوباد
• خان کندی
• سومقاییت
• شوشا
• شکی
• شیروان
• شاماخی

آب و هوا

از لحاظ آب و هوائی جمهوری آذربایجان دارای چندین نوع آب و هوای مختلف است. درجه هوای متوسط در مناطق جلگه‌ای شمال و شرق کشور تا ۶ سانتیگراد در زمستان و ۲۶ سانتیگراد در تابستان می‌‌رسد، در حالیکه در مناطق کوهستانی غربی زمستانها تا ۹- در زمستان و ۱۲ درجه سانتیگراد در تابستان می‌‌رسد. بطور کلی شمال و شرق کشور دارای آب و هوای نسبتاً خشک و کوهستانی است در حالیکه منطقه جنوب شرقی آب و هوای مرطوب و ملایم تری دارد. مناطق غربی شامل قره باغ و نخجوان نسبتاً مرطوب و کوهستانی هستند. مناطق مرکزی شامل جلگه‌های وسیع مستعد کشاورزی است که توسط رود کورا آبرسانی می‌شوند.

اقتصاد

نرخ رشدجمعیت: ۵۲/۰
متوسط تولید ناخالص داخلی:۳۴۰۰ دلار
نرخ رشد اقتصادی:۱۰٫۲ (۲۰۰۴)
جمهوری آذربایجان در مقایسه با جمهوریهای تازه استقلال یافته اطراف خود در اثر بهره برداری از منابع نفتی و سرمایه گزاری پس از استقلال توسعه بیشتری پیدا کرده است. با وجود این بعد از استقلال این کشور، تورم فزاینده ناشی از آثار جنگ قره‌باغ همراه با سیاست‌های آزادسازی قیمت‌ها و خصوصی سازی اقتصاد موجب شد که مردم جمهوری آذربایجان تحت فشارهای شدید اقتصادی قرار گیرند و قدرت خرید آنها به سرعت کاهش یابد ولی از سال ۱۹۹۶ میلادی، افزایش درآمدهای حاصل از قراردادهای نفتی بین المللی، روند رو به رشد سرمایه گذاری خارجی، اعتبارات صندوق بین المللی پول و بانک جهانی و مساعدت کشورهای اروپایی موجب شد تا اقتصاد نابسامان این کشور کمی رو به بهبود گذارد.

جمهوری آذربایجان برای ثبات بخشیدن به اوضاع اقتصادی با کمک صندوق بین المللی پول دو برنامهٔ اقتصادی را به اجرا درآورده و توانسته است میزان تورم را کاهش دهد.میزان تورم در این کشور از ۴۱۱ درصد در سال ۱۹۹۵ میلادی به ۲۰ درصد در سال ۱۹۹۶ میلادی و ۷/۳ درصد در سال ۱۹۹۷ و صفر درصد در سال ۱۹۹۸ میلادی و (۵-) درصد در نیمه نخست سال ۲۰۰۰ میلادی کاهش یافته است.

انجام اصلاحات اقتصادی در این کشور و آزادسازی تجارت موجب پاگیری طبقه جدیدی از تجار و صاحبان صنایع با سرمایه‌های اندک شد.با این حال نباید فراموش کرد که این کشور در مرحله گذار از اقتصاد متمرکز کمونیستی به اقتصاد بازار است و هنوز بخش‌هایی از اقتصاد کشور به شیوه سابق اداره می‌شود.

چنین به نظر می‌‌رسد که پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی سابق تاکید دولت جمهوری آذربایجان در بخش اقتصادی بیشتر بر توسعه فعالیتهای نفتی بوده است. ولی پیش از این توسعه کشاورزی نیمه مکانیزه در جمهوری آذربایجان مورد تاکید قرار داشت. خشکسالی‌های پی در پی چند سال اخیر تا حد زیادی در انگیزه توسعه بخش کشاورزی جمهوری آذربایجان خلل ایجاد کرده و خسارات فراوانی در این بخش به بار آورده است. البته در دهه‌های ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ میلادی سرمایه گذاری‌های کلانی در این بخش صورت گرفت.

سالهای ۱۹۷۵ تا ۱۹۸۵ میلادی اوج رونق کشاورزی در جمهوری آذربایجان بود. در اواسط ۱۹۸۰ میلادی این جمهوری حدود ۱۸ درصد از کل نیازهای موادغذایی، ۷ درصد محصول پنبه، ۵/۲۲ درصد از تنباکو و ۲۱ درصد انگور اتحاد جماهیر اتحاد جماهیر شوروی سابق را تولید می‌‌کرد.اما پس از استقلال، میزان تولید محصولات کشاورزی و دامی کاهش چشمگیری داشته است. کمبود منابع مالی برای تأمین کود، بذر، تجهیزات و ماشین آلات و فقدان سیستم مدیریتی کارآمد از دلایل عمده این کاهش است. جمهوری آذربایجان با کمک کارشناسان بانک جهانی و صندوق بین المللی پول و با اجرای برنامه‌های خصوص سازی و واگذاری زمین‌های زراعی و اختصاصی یارانه سوخت به کشاورزان درصدد توسعه بخش کشاورزی برآمده است.

علیرغم وجود زمینه‌های مساعد کشاورزی، در شرایط کنونی این جمهوری مجبور به واردات ۴۰۰ میلیون دلار مواد غذایی در سال است.طبق برآورد ژوئیه سال ۲۰۰۰ میلادی میزان تولید ناخالص داخلی (GDP) جمهوری آذربایجان حدود ۵ میلیارد دلار بود که تولیدات کشاورزی ۸/۱۸ درصد، تولیدات صنعتی ۸/۴۲ درصد و فعالیتهای خدماتی ۳/۳۸ درصد از آن را تشکیل می‌‌داد.اگرچه میزان تولید ناخالص داخلی جمهوری آذربایجان در سال ۱۹۹۸ میلادی حدود ۴ میلیارد دلار بود ولی بالا رفتن قیمت جهانی نفت خام منجر به ترقی میزان تولید ناخالص داخلی این کشور شده است.میانگین رشد تولید ناخالص داخلی جمهوری آذربایجان در فاصله سالهای ۱۹۹۰ تا۱۹۹۸ میلادی (۸۵/۱۰-) درصد بود ولی این میزان در انتهای سال ۱۹۹۹ میلادی به ۱۰ درصد افزایش یافت ودر سال ۲۰۰۰به۱/۱۱درصد رسید.(The states man year book، ۲۰۰۳.p.۲۴۸) همچنین متوسط درآمد سرانه مردم از تولید ناخالص داخلی این جمهوری در سال ۲۰۰۳ به ۳۴۰۰ دلار رسید .
استخراج نفت خام و گاز طبیعی، تولید فرآورده‌های نفتی، صنایع فلزی، استخراج سنگ آهن، تولید سیمان، مواد شیمیایی و پتروشیمی و منسوجات مهم‌ترین فعالیت صنعتی این کشور را تشکیل می‌‌دهد.

از تعداد بالای مهاجرین و آوارگان (حدود ۷۰۰ هزار نفر) در جمهوری آذربایجان باید به عنوان یکی از بزرگ‌ترین معضلات اقتصادی این کشور نام برد. تأمین مخارج این گروه از افراد بخشی از درآمدهای نفتی جمهوری آذربایجان را صرف خود می‌‌کند. همچنین صنایع این کشور قدیمی و فرسوده است و هزینه بالای استهلاک صنعتی در این کشور مانع از سرعت توسعه اقتصادی آن شده است.

جمهوری آذربایجان تولیدکنندهٔ مواد کشاورزی نظیر غلات، پنبه، توتون، سیب زمینی، میوه ها، سبزی‌ها و چای می‌‌باشد. صادرات این کشور علاوه بر محصولات کشاورزی شامل کالاهای صنعتی، مواد غذایی، ماشین آلات و ماشین‌های فلزکاری، محصولات نساجی، نفت وگاز و مواد شیمیایی و پتروشیمی می‌‌باشد. در مقابل، جمهوری آذربایجان به واردات محصولات صنایع غذایی، ماشین آلات صنعتی وفلزکاری، برخی مواد غذایی، ماشین آلات تولید فلزات غیرآهنی و آهنی وبرخی محصولات کشاورزی نیاز دارد.جمهوری آذربایجان برای سروسامان بخشیدن به وضعیت اقتصادی خود تلاش‌های دامنه داری برای جذب سرمایه‌های خارجی به ویژه در بخش نفت و گاز به عمل آورده است. با وجود ذخایر غنی نفت و گاز در جمهوری آذربایجان، این بخش از اهمیت بسزایی در آیندهٔ اقتصاد این کشور برخوردار است.
مطابق گزارش سازمان‌های اقتصادی، در سال ۱۹۹۶ م (۱۳۷۵ ش) شرکت‌های خارجی حدود ۷۰۰ میلیون دلار در اقتصاد این کشور سرمایه گذاری کرده اند. مجموع سرمایه گذاری خارجی جذب شده در سال ۱۹۹۷ م (۱۳۷۶ ش) حدود یک میلیارد دلار برآورد می‌شود. برای اقتصاد جمهوری آذربایجان که به بیش از ۲۰ میلیارد دلار سرمایه گذاری بویژه در بخش نفت وگاز نیاز دارد، روند رو به رشد سرمایه گذاری خارجی به خصوص از سوی سرمایه گذاران آمریکایی حایز اهمیت است.

کارشناسان اقتصادی بر این باورند که با بهبود شرایط اقتصادی جمهوری آذربایجان، بازار این کشور رو به توسعه می‌‌باشد."(افشردی،ص۱۹۶) در فرآیند گذر از نظام گذشته به نظام جدید، بخش‌های اقتصادی نیز دچار تغییراتی گردید بطوری که در سالهای ۹۷-۱۹۹۵ م، سهم بخش‌های صنعت و کشاورزی در تولید ناخالص داخلی کاهش و سهم بخش ساختمان و بخش بازرگانی رو به افزایش گذاشت. این تغییرات ساختاری در اقتصاد کشور عمدتاً ناشی از جریان آزاد سازی قیمت‌ها و دیگر سیاست‌های اقتصادی دولت است که از سال ۱۹۹۲ م در این کشور آغاز گردیده است. تولید ناخالص داخلی جمهوری آذربایجان بر اساس هزینه‌های جاری نیز نشان دهندهٔ رشد مصرف خانواده‌ها و نیز مصرف بخش دولتی است. بطوری که هزینه‌های مصرفی بخش خصوصی از ۱۰۲ میلیارد منات در سال ۱۹۹۳ م به ۱۲۰۴۳ میلیارد منات در سال ۱۹۹۷ م بالغ گردیده است. همچنین، طی این دوره، مصارف بخش دولتی نیز از ۴۸ میلیارد منات به ۱۸۲۸ میلیارد منات افزایش پیدا کرده است. در سال ۱۹۹۳م، جمهوری آذربایجان از حوزهٔ روبل خارج گردید و از اول مارس ۱۹۹۴م، منات به‌عنوان پول ملی و رسمی کشور شناخته شد و برای توسعهٔ بازار پولی، مبادلات ارزی در شبکهٔ بین بانکی باکو بوجود آمد.

در سال ۱۹۹۵م، سیستم تک نرخی ارز بوجود آمدو نیز در همین سال، در اثر اجرای برنامه‌های تثبیت اقتصادی که از طرف صندوق بین المللی پول حمایت می‌‌شد، نرخ تورم از ۱۶۶۴ درصد در سال ۱۹۹۴م به ۸/۴۱۱ درصد در سال ۱۹۹۵م، ۸/۱۹ درصد در سال ۱۹۹۶ و ۷/۳ درصد در سال ۱۹۹۷م کاهش یافت.

در سال ۱۹۹۶، اصلاحات ساختاری از جمله خصوصی سازی ادامه یافت اما گسترش فساد مالی و مقاومت نهادها و مدیران شرکت‌های دولتی مانع از پیشرفت سریعتر برنامه‌های اصلاحی و جلب سرمایه‌های خارجی برای تجدید ساختار صنایع غیرنفتی در این کشور شده است.

تاریخ

منطقه که امروز جمهوری آذربایجان نامیده می‌شود در گذشته به نام آلبانیای قفقاز یا آران و شیروان نامیده می‌شد. و اصولا آن سوی رود ارس تا سال ۱۹۱۸ هیچ گاه نام آذربایجان نمی‌داشت این منطقه پس از جنگهای ایران روس و طی معاهده ترکمنچای به همراه دیگر شهرهای قفقاز جنوبی از خاک ایران جدا گردید و به روسیه تزاری ملحق شد و پس از آن اتحاد جماهیر شوروی میراث دار این تغییرات گردید. در سال ۱۹۱۸ حزب مساوات با تحریک ترکان عثمانی و بر اساس عقاید پان‌ترکیسم دولتی تشکیل داد و نام آن را جمهوری مستقل آذربایجان نامید در سال ۱۹۲۰ این حکومت به وسیله بلشوویکها سرنگون گردید.

• دوران باستان

حدود نه قرن پیش از میلاد اقوام آریایی (مادها) در این سرزمین سکنی گزیدند و در قرون هفتم و هشتم پس از شکست ایرانیان و سقوط دودمان ساسانی اعراب بر این سرزمین مسلط شدند.

• سلجوقیان

در دوره سلجوقيان حكمرانان محلي آذربايجان كه خراج گزار سلجوقيان بودند اين سرزمين را اداره مي كردند. دوران سلجوقيان دوران شكوفاي ادبیات فارسی در منطقه آران و شيروان است. مشهورترين شاعران اين دوران نظامي گنجوي , خاقاني شرواني مي باشند.

• حمله مغول و تیمور

در قرون سیزده و چهارده میلادی با حجوم مغولها و تاتارها(تيمور لنگ)سلسله هاي محلي ور افتادند. در قرن پانزده میلادی خانات محلی تحت سلطه آق قویونلو ها، تا به سلطنت رسیدن شاه اسماعیل صفوی به قسمت عمده اران، شروان و قره باغ تسلط داشتند. آران و شروان (جمهوری آذربایجان) جزو اولین مناطقی بود که شاه اسماعیل صفوی تحت سلطه خود در آورد. بعد از جنگ تاریخی چالدران این منطقه به اشغال ترکان عثمانی درآمد تا دو باره هشتاد سال بعد ایرانیان(شاه عباس) موفق به بازپسگیری این منطقه شدند.

• افشار و قاجاریه

در قرون بعد تحت حکومت افشاریه و سپس این سرزمین در داخل حکومت قاجاریه قرار داشته که در نهایت به سال ۱۲۰۷ خورشیدی در پی پیمان ترکمانچای میان ایران و روسیه از ایران جدا و به ضمیمهٔ روسیه تزاری شد.
جمهوری دمکراتیک آذربایجان (آذربایجان دمکراتیک جمهوریتی) در سال 1918بدنبال فروپاشی روسیه تزاری اعلام موجودیت کرد. رهبری این جمهوری را محمد امین رسولزاده از حزب مساوات آذربایجان بر عهده داشت. سران این دولت نام آذربایجان را بر این جمهوری گذاشتند که با اعتراض روشنفکران ملی ایرانی آذربایجان روبرو شد. ولی به دلیل ضعف ایران و پشتیبانی بلشویکها نتیجه بخش نبود.

• در اتحاد جماهیر شوروی

از سال ۱۹۲۰ با پیروزی بلشویکها جمهوری آذربایجان یکی از جمهوری‌های تشکیل دهنده اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی بود.

• استقلال

جمهوری آذربایجان در روز ۳۰ اوت ۱۹۹۱ در خلال فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی اعلام استقلال نمود.
سیاست
بدنبال استقلال، فعالیتهی سیاسی در جمهوری آذربایجان به شدت افزایش یافت. یکی از بزرگ‌ترین سازمانهای سیاسی اپوزیسیون جبههء خلق آذربایجان حول ملی گرایی ملی و دفاع در مقابل حملات ارمنستان تشکیل شد.این سازمان در مراحل بعدی حاوی فراکسیونهایی با اندیشه های پان ترکیستی نیز بوده است. در اولین دوره انتخابات ریاست‌جمهوری ابوالفضل ایلچی‌بیگ با اندیشه‌های قوم‌گرایانه این مقام رسید، بعد از انتخاب ایلچی‌بیگ وی به همراه وزیر کشور خود اسکندر حمیدف در چندین نوبت خواستار تشکیل ترکیه بزرگ که شامل تمام نواحی شمالی ایران می‌شد شدند. جالب این‌جاست که با وجود اظهارات ضد ایرانی ایلچی بیگ دولت جمهوری اسلامی ایران حمایت خود را از جمهوری آذربایجان در جنگ با ارمنستان قطع نکرد. پس از شکست‌های پیاپی در جنگ با ارمنستان، و شکست تقریباً تمامی سیاستهای وی، و چندین قیام خونین در چند شهر از جمله گنجه، علی‌اف رئیس وقت پارلمان طی یک کودتای بدون خونریزی قدرت را به دست آورد و ایلچی‌بیگ به تبعید فرستاده شد.
در زمان ریاست‌جمهوری وی و وپسرش روابط با ایران به تدریج گرم و گرمتر شد،‌ تا جایی که روسای جمهور هر دو کشور در چندین نوبت به کشور یکدیگر سفر کرده‌اند،‌ و جمهوری کنسولگری‌ای نیز در شهر تبریز افتتاح کرد و علی‌اف پسر به آن شهر سفر کرده و با تجار آن دیدار کرد. موافقتنامه‌های زیادی نیز در زمینه‌های تجاری،‌ ورزشی،‌ فرهنگی و‌ مرزی بین دو کشور بسته شده است. طبق این معاهده‌ها سفر به کل جمهوری خودمختار نخجوان و در بخش اصلی جمهوری تا چندین کیلومتر از مرز بدون ویزا امکان‌پذیر است و تقریباً تمامی احتیاجات نخجوان (گاز،‌ برق، مواد غذایی و...) به علت بسته بودن مرز با ارمنستان از طریق ایران انجام می‌شود. درحال حاضر جریانات ضدایرانی تنها در بخش‌هایی از اپوزوسیون دولت این کشور دیده می‌شوند.

• مسایل مورد مناقشه

در پی گسسته شدن اتحاد جماهیر شوروی و آغاز درگیری‌های قومی، تعداد کثیری از ساکنان ارمنی منطقه قره‌باغ با مداخله ارتش جمهوري ارمنستان موفق به کنترل این ناحیه و شش ناحیه غیر ارمنی نشین شدند. جمهوری قره‌باغ که کنترل بیست درصد از اراضی جمهوری آذربایجان را دارد تا کنون توسط هیچ کشوری به رسمیت شناخته نشده است و از هر لحاظ تحت نفوذ و حاکمیت ارمنستان می‌‌باشد. در اثر این جنگهای حدود یک میلیون اهالی آذری و کرد و آذری جنگزده این منطقه بی خانمان گشته و تعداد کثیری هنوز در پناهگاه‌های موقتی و نیمه موقتی بسر می‌‌برند.

جمعیت شناسی

89% جمعیت جمهوری آذربایجان آذری و 11% تالشی، تات، ارمنی و غیره می باشد.
فرهنگ
فرهنگ مردم جمهوری آذربایجان بنا به موقعیت جغرافیایی و میراث تاریخی متأثر از فرهنگهای مختلف منطقه قفقاز و خاورمیانه از جمله فرهنگهای ایرانی، ترکی ، روسی و اسلامی است. امروزه فرهنگ غربی با شدت بسیار رایج می گردد. بجز اکثریت آذربایجانی مردم ملتهای متفاوتی همچون ارمنی ها، کردها و تالشی ها در جنوب و شرق و لزگی ها و یهودی هاو تات ها در شمال به رنگارنگی زبانها و فرهنگ رایج افزوده اند.
برگزاری جشن نوروز و موسیقی سنتی موقام نشانه های نزدیکی و تأثیر ماندگار و تاریخی به فرهنگ ایرانی هستند . از لحاظ ادبیات نیز شعرايي مانند خاقاني شرواني و نظامي گنجوي از خاك جمهوري آذربايجان فعلي بر خواسته اند و تأثیر های اساسی در ادبیات فارسی داشته اند.

ادیان در هر جامعه ای شالوده های اساسی فرهنک آن جامعه را تحت تأثیر می آورند. اکثر مردم آذربایجان را مسلمانان شیعه تشکیل می دهند. پیروان ادیان مسیحی ، یهودی و مسلمانان شیعه و سنی به درجات متفاوت در شکل گیری فرهنگ جمهوری آذربایجان نقش داشته اند.

خط:

در سال تحصيلى 29-1928 خط عربى در جمهورى آذربايجان لغو و به جاى آن از خط لاتين استفاده شد. ولى در سال 1939 اين خط نيز جاى خود را به الفباى سيريليك داد و سرانجام در سال 1991 ديگر باره خط لاتين به عنوان خط رسمى جمهورى آذربايجان رسمت يافت. پيامدهاى سوء اين تغييرات پى درپى بسيار عميق بوده و به ويژه از سال 1991 امكان عادت ديگر باره با خط لاتين براى مردم آذربايجان به جز كودكان دشوار بوده است تا جايى كه هم اكنون به استثناى يكى دو نشريه كودكان تمامى مطبوعات با خط سيريليك انتشار مى يابند.

مراكز علمى و فرهنگى
فرهنگستان علوم
فرهنگستان علوم جمهورى آذربايجان در سال 1324 شمسى/ 1945 ميلادى تأسيس يافت و در پنج حوزه:
1. فيزيك، مكانيك و رياضيات
2. شيمى
3. زمين شناسى
4. زيست شناسى
5. علوم انسانى، ادبيات و هنر
فعاليت مى كند. فرهنگستان علوم داراى 22 انستيتو، يك رصد خانه، دو مركز تحقيقات علمى، سه موزه، سه بخش تحقيقاتى در زمينه هاى اتمى، ميكرو بيولوژى، باستان شناسى، تحقيقات كشاورزى كتابخانه بزرگ علمى با 1277074 نسخه كتاب است و در شهرهاى نخجوان، گنجه و قبا نمايندگى دارد.
به رغم آنكه آمار رسمى حاكى از فعاليت 9891 نفر پژوهشگر و كارمند در فرهنگستان است، اين نهاد رفته رفته جايگاه پژوهشى خود را از دست داده است. زيرا شالوده فعاليتهاى آن چنان با اهداف و روشهاى كمونيستى در آميخته كه هر گونه امكان هماهنگى و همگامى با تحولات جارى از ميان رفته است. هم اينك هيچ نوع فعاليت پويا و بنيادى در فرهنگستان علوم صورت نمى گيرد و اين نهاد به صورت موجودى در هم شكسته و ناقص الخلقة بعد از يك انفجار اتمى در آمده است.

دانشگاه

مهمترين دانشگاه جمهورى آذربايجان دانشگاه دولتى محمد امين رسول زاده باكو است كه در سال 1919 تأسيس شده است اين دانشگاه داراى 15 دانشكده در رشته هاى تاريخ، روزنامه نگارى، فلسفه، حقوق، علوم كتابدارى، رياضيات و مكانيك، رياضيات كاربردى، فيزيك، شيمى، بيولوژى، زمين شناسى، جغرافيا و شرق شناسى مى باشد و در حال حاضر 1093 استاد و 12500 دانشجو در اين دانشگاه به تدريس و تحصيل اشتغال دارند. هم اكنون در سراسر جمهورى 23 مركز تحصيلات عالى در شهرهاى باكو، گنجه، لنكران، نخجوان، على بايراملى و سومگائيت و ... فعاليت مى كنند به علاوه چند دانشگاه خصوصى نيز در باكو مشغول فعاليت هستند كه مهمترين آنها عبارتند از دانشگاه آمريكايى شرق، خزر، تفكر و دانشگاه اسلامى قفقاز.

نوازندگان سرناچی طایفه آریان جشن نوروز یا روز نو را جشن میگیرند

كتابخانه

در جمهورى آذربايجان كتابخانه جايگاه ويژه اى دارد. در سال 1990 در 9450 باب كتابخانه 42 ميليون نسخه كتاب نگهدارى مى شده است. بزرگترين كتابخانه جمهورى، كتابخانه آخونداوف است كه در سال 1923 تأسيس يافت و تعداد كتابهاى موجود در آن بالغبر چهار ميليون نمسخه مى باشد. آمار سرانه كتاب براى هر نفر در آذربايجان 6 نسخه كتاب است.
بعد از فروپاشى اتحاد شوروى تاكنون، نه تنها بر تعداد كتابهاى موجود در كتابخانه افزوده شده بلكه بسيارى از كتابهاى ذى قيمت به تاراج رفته است. عليرغم تحولاتى كه در شيوه كتابدارى در يكى دو سال اخير پديد آمد، هنوز اطلاعات دقيقى درباره موجودى كتابخانه حاصل نشده و اعلام آماده دقيق غير ممكن است.

موزه:

جمهورى آذربايجان داراى 115 موزه است كه شامل 5 موزه تاريخ، 2 موزه ادبيات، 57 موزه فرهنگ مردم، 25 موزه خاطره، 6 موزه تاريخ انقلاب و 2 موزه نقاشى و چندين موزه متفرقه مى باشد .
موزه هاى مهم اين جمهورى در سالهاى اخير از دستبرد سارقان آثار هنرى در امان نمانده و بسيارى از اشياء و آثار ارزشمند آنها به كشورهاى غربى منتقل شده است.
وضعيت رسانه هاى گروهى

مطبوعات:

در جمهورى آذربايجان نزديك به هفتصد نشريه از وزارت مطبوعات پروانه انتشار دريافت كرده اند كه از اين ميان حدود يكصد نشريه فعال هستند و بقيه با منتشر نمى شوند و يا بعضاً به صورت گاهنامه روانه بازار نشر مى گردند.
از لحاظ تأثير اين رسانه در ساخت افكار عمومى، بايد اذعان كرد كه اغلب نشريات پرقدرت در دست گروههاى مخالف حكومت است و رسانه هاى وابسته به دولت حتى راديو و تلويزيون دولتى در اين تأثير گذارى با زنده ميدان بوده اند.
الف: مهم ترين روزنامه و ارگانهاى منتشر كننده
- روزنامه "آذربايجان" ارگان مجلس ملى آذربايجان
- روزنامه "خلق" ارگان نهاد رياست جمهورى
- روزنامه "آزاد ليق" وابسته به جبهه خلق آذربايجان
- روزنامه "گوى آى" وابسته به بانكى به همين نام متعلق به تركيه
- روزنامه "پانوراما" به صاحب امتيازى ائلدر نمازاوف مشاور رئيس جمهورى
- روزنامه "525" با سه روز نشر در هفته (روزنامه مستقل با موضع مخالف دولت)
- روزنامه "عدالت"
- روزنامه "آوراسيا" كه در تملك تركها است
- روزنامه "هفت روز"
- روزنامه "زمان" كه توسط روزنامه زمان تركيه در باكو منتشر مى شود.
ب: نزديك به پنجاه هفته نامه در جمهورى آذربايجان منتشر مى شود كه از لحاظ ميزان هوادار و خواننده اهميتى بيش از روزنامه ها دارند. بى گمان موفق ترين نمونه اين هفته نامه ها، نشريه "آينه" است كه به صورت جداگانه به دو زبان آذرى و روسى منتشر مى شود و از لحاظ جذب آگهى بى رقيب است. برخى ديگر از هفته نامه هاى موفق به شرح زيرند:
آلترناتيو، ادبيات، اكسپرس، اليتا، ايدامان، بوگون، پرس فاكت، جمهوريت، حريت، دوران سوپر ماركت، شرق، شهريار، مخالفت، ملت نخجوان، ينى آذربايجان، ينى مساوات، هفته بازار، تك صبر، رزونانس، هرگون، آند، 168 ساعت، كروس ورود، اولوس.
ج: به جز سه مجله قابل ذكر و پر طرفدار، ديگر مجلات منتشره در جمهورى آذربايجان از اهميت چندانى برخوردار نيستند اين سه مجله عبارتند از:
- مونيتور (سياسى ـ اقتصادى وابسته به گروه آينه)
- جهان (فرهنگى ـ دينى فلسفى و اجتماعى)
- قرن 21 (ادبى، هنرى و اجتماعى)
د: مجلات كم تيراژ و درجه دو از حيث استقبال عمومى
- آذربايجان ( باسابقه هفتاد ساله و ارگان اتحاديه نويندگان آذربايجان، با تيراژ پانصد نسخه)
- اولدوز (مجله ادبى و هنرى وابسته به دولت، تيراژ اين مجله پانصد نسخه است)
- آذربايجان قادينى (ويژه زن و وابسته به دولت)
- مترجم (وابسته به مركز دولتى ترجمه)
- آرزو ( فرهنگى، ادبى و اجتماعى وابسته به بازرگانان عرب به ويژه كويتى ها)
- و چند ماهنامه ديگر

راديو:

فعاليت راديويى در جمهورى آذربايجان نخستين بار در سال 1920 آغاز شد. برنامه هاى آغازين راديو بيشتر عبارت بود از قرائت مندرجات مطبوعات، ديكلمة شعر و پخش كنسرتهاى موسيقى، در سال 1933 با ايجاد دگرگونى اساسى در شيوه تهيه و پخش برنامه ها، راديو به صورت مهمترين ابزار تبليغى افكار ماركسيستى در آمد. هم اكنون در جمهورى آذربايجان راديوهاى مختلفى فعاليت مى كنند كه عبارتند از:
1. شبكه اول راديو آذربايجان
2. شبكه دوم راديو آذربايجان
3. راديو سارا (راديو خصوصى و متعلق به يك ايرانى)
4. راديو آ.ان.اس (راديو خصوصى با گرايش خبرى)
همچنين در جمهورى آذربايجان راديوهاى خارجى زير، از طريق فرستنده هاى محلى تقويت مى شوند.
1. برنامه هاى آذرى، روسى و انگليسى راديو بى بى سى
2. برنامه هاى آذرى راديو آزادى
3. برنامه هاى روسى راديو ماياك (روسيه)
4. برنامه هاى تركى راديو برج (متعلق به نورجوهاى تركيه)
5. برنامه هاى فرانسوى راديو بين المللى فرانسه
ملاحظاتى درباره سه راديو خارجى
راديو لندن: برنامه آذرى راديو لندن كه از عمر آن پنج سال مى گذرد، اكنون از حالت رسانه اى ناآشنا خارج شده و جايگاه ويژه اى در ميان رسانه هاى برون مرزى يافته است. اين راديو به ويژه از طريق دو نوبت پخش از فرستنده هاى محلى ( از ساعت 22 الى 23 روى موج اف.ام رديف 90 مگا هرتز و موج متوسط رديف 1496 كيلوهرتز) به ارتباط سهل ترى با شنوندگان خود نائل شده است.
راديو آزادى: بخش آذرى راديو آزادى روزانه يك ساعت توليد و سه ساعت پخش از سال 1987 (يعنى پس از قطع ارسال پارازيت از سوى اتحاد جماهير شوروى) همواره مهم ترين راديو بردون مرزى در جمهورى آذربايجان بوده و وظيفه هدايت جريانهاى سياسى را به عهده داشته است. اين راديو كه هم اكنون از پراگ برنامه پخش مى كند، توسط دولت آمريكا اداره مى شود و علاوه بر فرستنده هاى موج كوتاه واقع در جمهورى آلمان، امكان استفاده از فرستنده هاى موج متوسط محلى واقع در باكو و صابر اباد را نيز يافته است. اين راديو كه بخش اعظم برنامه هاى آن به تحليل مسائل داخلى جمهورى آذربايجان اختصاص يافته، هم اكنون مهم ترين تريبون مخالفان دولت استو
راديو صداى آمريكا: برنامه هاى فارسيراديو صداى آمريكا كه از ساعت 30/22 الى 23 به وقت محالى تنها از طريق فرستنده هاى موج كوتاه پخش مى شود، رسانه فراموش شده اى است و به رغم آنكه از 1987 به زبان آذرى برنامه پخش مى كند، نتوانسته است جايگاه مناسبى در ميان رسانه هاى برون مرزى كسب كند. علت اين امر اولاً عدم تناسب محتواى برنامه هاى با مسائل داخلى آذربايجان و ثانياً عدم پخش برنامه از طريق فرستنده هاى محلى نهفته است.

تلويزيون:

فعاليت تلويزيونى در جمهورى آذربايجان در سال 1956 آغاز شد و در سال 1957 با نخستين گزارش مسابقه فوتبال پخش زنده را تجربه كرد. هم اكنون در جمهورى آذربايجان علاوه بر امكان دريافت بيش از يكصد كانال تلويزيونى از طريق ماهواره، دوازه كانال از فرستنده هاى زمينى پخش مى شود كه عبارتند از:

1. شبكه اول تلويزيون دولتى جمهورى آذربايجان كه روزانه 20 ساعت برنامه پخش مى كند.
2. كانال دوم تلويزيون دولتى جمهورى آذربايجان كه روزانه 5 ساعت (از ساعت 18 الى 23) برنامه پخش مى كند.
3. تلويزيون سارا: اين تلويزيون كه متعلق به يك سرمايه دار ايرانى به نام رسول رئوف است، روزانه 24 ساعت برنامه پخش مى كند. برنامه هاى اين تلويزيون اختصاص به فيلم و سريال و موسيقى دارد.
4. تلويزيون آ.ان.اس (آذربايجان نيوز سرويس) روزانه 16 ساعت برنامه پخش مى كند. اين تلويزيون به بخش خصوصى متعلق است و از لحاظ اخبار و تحليل رويدادها مقام اول را در ميان تمامى تلويزيونها دارد.
5. تلويزيون اسپيس (متعلق به ائلدار نمازواوف مشاور رئيس جمهورى)
6. تلويزيون او.آر.تى (تلويزيون روسيه مخصوص كشورهاى مشترك المنافع)
7. تلويزيون آر.تى.آر (شبكه اول تلويزيون فدراسيون روسيه)
8. تلويزيون ان.تى.وى (مركز اين تلويزيون در روسيه است و توسط سرمايه دارا آمريكايى اداره مى شود)
9. تلويزيون تى.آر.تى (شبكه اول تلويزيون تركيه)
10. تلويزيون تى.جى.آر.تى (يك كانال خصوصى تركيه كه شتونات اسلامى را در پخش برنامه ها تا حدودى رعايت مى كند)
11. تلويزيون سامان يولو (كانال خصوصى متعلق به فرقه قدرتمند نورجو در تركيه كه مى توان آن را يك تلويزيون مذهبى ناميد)
12. تلويزيون ان.تى.وى (متعلق به حزب راه راست تركيه به رهبرى خانم تانسو چيللر)

گنجه شهر تاريخى آذربايجان

اين شهر با دارا بودن بيش از چهار صد هزار نفر جمعيت دومين شهر جمهورى آذربايجان مى باشد اكثريت مردم اين شهر شيعه و در حدود 50 هزار ايرانى در آن ساكن هستند شهر گنجه داراى 12 دانشگاه و 18 مسجد قديمى بوده و معروفترين مساجد آن مسجد شاه عباس، مسجد باغبانلارو مسجد شاهسون است. در نزديكى شهر گنجه امامزاده ابراهيم (ع) كه منسوب به اولاد امام محمد باقر (ع) است واقع شده است. از ابنيه تاريخى اين شهر مى توان به مقبره شاعر نامدار نظامى گنجوى اشاره كرد.

شكى، شهرى از ايران قديم

شهر شكى از شهرهاى بزرگ آذبايجان و از مركز سنى نشين جمهوى آذربايجان مى باشد 80 درصد جمعيت ايت شهر سنى و بقيه شيعه مى باشند.
در شهر شكى پنج مسجد فعال وجود داشته و دو مدرسه بزرگ علوم دينى بصورت شبانه روزى براى تربيت طلاب اهل تسنن فعاليت دارند. يكى از مدارس براى پسران و ديگرى براى دختران بوده و مدرسه علوم دينى پسران داراى 120 طلبه مى باشد.
اساتيد حفظ قرآن اين مدارس در حدود 20 نفر بوده و از كشورهاى تركيه و مصر اعزام شده اند. نصف طلاب پسر به كار حفظ قرآن مشغول هستند.

مذهب:

هفتاد درصد آذربايجانى ها مسلمان شيعه و 25 درصد مسلمان سنى و 5 درصد بقيه مسيحى (عمدتاً ارتدوكس)، يهودى و ديگر اقليتهاى مذهبى هستند. مركز مذهبى ماوراى قفقاز كه در باكو قرار دارد نظارت بر امور مذهبى مسلمانان آذربايجان، گرجستان و داغستان را به عهده دارد. بعد از انقلاب اكتبر 1917، به رغم آنكه حكومت شوروى سياسيت ضد مذهبى براى ريشه كن كردن مذهب را در پيش گرفت، اما مردم اين سرزمين همچنان اعتقادات مذهبى خويش را حفظ كردند.
وضعيت مساجد در جمهورى آذربايجان:
كمونيستها اقدامات خود را با بستن مساجد و مدارس دينى آغاز كردند، سپس به تدريج دادگاه شرع و سازمانهاى اوقاف را منحل نمودند.
با اين همه، اينك بسيارى از مساجدى كه در دوران كمونيسم به انبار علوفه، موزه، كتابخانه و كارگاه تبديل شده بود، مرمت گرديده و مورد استفاده مجدد قرار گرفته است. روى هم رفته در جمهورى آذربايجان يك هزار مسجد وجود دارد كه يك سوم آن را مساجد قديمى تشكيل مى دهند براى مثال قدمت مسجد جمعه جورات در شبه جزيرة آبشوران به 409 هجرى قمرى مى رسد.
در شهر باكو تقريباً يكصد مسجد وجود دارد كه نيمى از آن در يك محله كوچك قديمى به نام "ايچرى شهر" واقع شده است